Patiënteninformatie

Patiënteninformatiedossier chemotherapie

Behandeling

In dit dossier leest u wat u kunt verwachten tijdens uw behandeling met chemotherapie, doelgerichte therapie en/of immunotherapie.
U leest wat u zelf kunt doen en hoe u zich kunt voorbereiden.
Alle informatie staat overzichtelijk bij elkaar, zodat u het later rustig kunt nalezen.

Inleiding

Uw arts heeft met u besproken dat u een behandeling krijgt met chemotherapie, doelgerichte therapie en/of immunotherapie.
Deze behandelingen remmen of doden kankercellen.

De behandeling kan invloed hebben op uw dagelijks leven. U krijgt vaak veel informatie in korte tijd. Daarom is dit dossier gemaakt.
U kunt hierin alles rustig nalezen.

U speelt zelf een belangrijke rol in uw behandeling. Uw zorgverleners begeleiden u hierbij.

U krijgt een behandeling met chemotherapie, doelgerichte therapie en/of immunotherapie

Voordat de behandeling begint, krijgt u uitleg van de arts en de verpleegkundige. Dit is veel nieuwe informatie en lastig om te onthouden. Daarom deze klapper. 

 Informatie is niet altijd voor iedereen van toepassing. Lees in de beschrijving over uw kuur wat voor u geldt.

 Achter in deze klapper zijn enkele pagina’s waar u zelf, uw arts, verpleegkundige of andere hulpverlener iets op kan schrijven. U kunt deze klapper ook aan andere hulpverleners laten lezen (bijvoorbeeld de thuiszorg).

Bezoek op dagbehandeling B09

Bezoek tijdens uw behandeling is niet mogelijk. Alleen bij uw eerste behandeling kan iemand het eerste half uur aanwezig zijn. 

Soms kan er toch een reden zijn waarom het nodig is dat er iemand bij u is. Bespreek met de verpleegkundige de mogelijkheden, uitzonderingen zijn mogelijk.

Kom alleen naar uw behandeling op B09.

Lukt dit niet (u zit bijvoorbeeld in een rolstoel), dan kunt u gebracht worden. Laat uw chauffeur niet in de wachtkamer van B09 wachten, maar in De Binnenhof (of naar huis gaan en u later weer ophalen).

Bezoek op verpleegafdeling B20

Bezoek op verpleegafdeling B20 is volgens de normale bezoektijden B20.

Contactmogelijkheden afdeling hematologie-oncologie B09/B20

Bij vragen en/of problemen rondom uw behandeling kunt u bij ons terecht. Hieronder wordt uitgelegd met wie u op welk moment contact kunt opnemen:

Krijgt u immunotherapie? Bel dan bij klachten zoals aangegeven in ‘Informatie over uw behandeling’.

1. BeterDichtbij

Een veilige app om contact te hebben met uw behandelteam.

Om vragen te stellen. Voor uitleg over onderzoeken en behandelingen. Om foto’s door te sturen. Om eigen metingen door te geven.

U krijgt antwoord binnen 2 werkdagen.

Hoe krijgt u de app?

Wij melden u aan. U krijgt een e-mail met informatie over het installeren van de app. Daarna kunt u de app pas gebruiken.

2. Geen spoed:

Meld vragen en klachten die kunnen wachten tijdens uw eerstvolgende bezoek aan de arts of verpleegkundige. Of meld het via de BeterDichtbij-app.

3. Geen spoed, wel contact gewenst:

Het telefonisch spreekuur is op werkdagen van 8.30 tot 9.30 uur en van 13.30 tot 14 uur, telefoonnummer 024 365 87 88. Of meld het via de BeterDichtbij-app.

4. Spoed (24 uur per dag):

Dringende zaken die niet kunnen wachten tot de volgende werkdag of uw eerstvolgende ziekenhuisbezoek.

Spoed is:

·   Koorts boven 38,5°C of ‘koude rilling’ (zie uitleg hieronder)

·   Acute (toename van) kortademigheid of pijn

·   Plotselinge huiduitslag

·   Niets meer kunnen drinken (en daardoor uitdrogen)

·   Bloedverlies in de ontlasting of urine

·   Aanhoudend bloeden van een wondje of langdurige bloedneuzen (langer dan 30 minuten).

‘Koude rilling’

Een koude rilling is iets anders dan ‘even rillerig zijn’. Bij een koude rilling trilt/schudt het lichaam. Het duurt enkele minuten of langer. U kunt deze rilling niet tegenhouden.

Uw huisarts

Uw huisarts blijft een belangrijke dokter. Uw behandeling is een samenwerking tussen uzelf, uw huisarts en het ziekenhuis. Uw huisarts krijgt schriftelijke informatie over uw behandeling. Uw eigen (standaard) medicijnen en/of pijnmedicijnen bestelt u bij uw huisarts.

Huisartsenposten Nijmegen en Boxmeer

Telefoonnummer 024 - 352 35 79.

Als u het ziekenhuis belt

Tijdens kantooruren zal de secretaresse de telefoon aannemen. Zij geeft de informatie door aan een verpleegkundige. De verpleegkundige belt u terug.

Buiten kantooruren krijgt u een verpleegkundige van de verpleegafdeling B20 aan de lijn. Zij zal uw naam en telefoonnummer vragen en u zo snel mogelijk terugbellen.

 Afhankelijk van uw vraag zal de verpleegkundige vragen stellen. Soms veel vragen. Dit is nodig om een goed beeld van uw klacht te krijgen. Regelmatig zal de verpleegkundige eerst met een arts overleggen om een antwoord te kunnen geven. Het advies kan zijn om uw klacht door de huisarts (of huisartsenpost) te laten beoordelen. Soms wordt gevraagd naar de spoedeisende hulp van CWZ te komen. 

Spoedeisende hulp

Het beoordelen van uw klacht kost tijd. Er is meestal onderzoek nodig. Sommige uitslagen zijn snel bekend, soms duurt het langer. Artsen overleggen met elkaar over uw situatie en de uitslagen van onderzoek. Het kan een aantal uren duren voordat uw behandeling op de spoedeisende hulp klaar is. Wij vragen hiervoor uw begrip.

Soms moet iemand opgenomen worden in het ziekenhuis. Er wordt dan gekeken op welke afdeling plaats is en hoe snel u daarnaartoe kunt.

Meenemen

Gaat u naar de spoedeisende hulp of huisartsenpost?

Neem uw medicijnen en identiteitskaart mee.

Voor het geval u misschien opgenomen wordt: neem voor de zekerheid toiletspullen en (nacht-) kleding mee.

Een goede voorbereiding

Welke behandeling of welk onderzoek het beste bij u past, hangt van een aantal zaken af. Bijvoorbeeld van de risico’s en de bijwerkingen, van uw leefstijl en omstandigheden, van uw beroep en uw wensen. Het is daarom belangrijk om met uw zorgverlener te bespreken wat u belangrijk vindt. Zo kunt u de mogelijkheden beter vergelijken en samen beslissen wat het beste past bij uw situatie.

 

Om u zo goed mogelijk voor te bereiden op uw gesprek, hebben we hieronder een aantal hulpmiddelen in het kort beschreven.

 

Meer informatie over elk hulpmiddel leest u hierna.

  1. Gesprekstips: om u op weg te helpen

  2. Een aantal handige tips om u goed voor te bereiden op het gesprek met uw arts of verpleegkundige.

  3. 3 goede vragen: zelf de regie in de spreekkamer

    De 3 goede vragen helpen u te kiezen welke behandeling of welk onderzoek het beste bij u past. Dit hangt namelijk van een aantal zaken af. Het is belangrijk om samen met uw arts deze zaken op een rijtje te zetten. Dit kunt u doen door 3 goede vragen te stellen.

  4. MijnCWZ: uw gegevens, voorbereidingen en afspraakdetails

    In MijnCWZ vindt u al uw medische gegevens, kunt u vragen stellen aan uw zorgverlener en ziet u alle informatie over uw afspraak. Hier zet de zorgverlener ook belangrijke informatie voor u klaar, zodat u zich goed kunt voorbereiden. Dit zijn bijvoorbeeld folders, notities of vragenlijsten.

    De app ‘Gesprekshulp bij kanker’

    De app ‘Gesprekshulp bij kanker’ kan u helpen het gesprek met uw zorgverlener voor te bereiden. U kunt kiezen uit voorbeeldvragen om te stellen en deze aan te vullen met uw eigen vragen. De vragenlijst wordt in de app opgeslagen. Zo heeft u die tijdens het gesprek altijd bij de hand. Ook kunt u de antwoorden van uw arts opnemen met een druk op de opnameknop. Overleg dit wel vooraf met uw zorgverlener. U kunt de opname op een rustig moment terugluisteren.

    Deze app is gratis te downloaden in de App Store en de Play Store.

Beter voorbereid in gesprek met uw arts of verpleegkundige

U heeft vast veel vragen. Vragen die u thuis heeft bedacht of vragen die tijdens het gesprek opkomen. Stel deze ook altijd. Domme vragen bestaan niet. De volgende gesprektips kunnen u helpen tijdens het gesprek met uw arts:

  • Schrijf uw vragen op en neem deze mee op papier.

  • Schrijf de antwoorden op of neem het gesprek op om thuis rustig te kunnen nalezen of afluisteren.

  • Neem iemand mee, samen hoor je meer dan alleen.

  • Geef aan als u iets niet helemaal begrijpt.

  • Geef aan als u ergens over twijfelt.

  • Vat het gesprek aan het einde in uw eigen woorden samen. Zo kunt u samen met uw arts of verpleegkundige nagaan of u het begrepen heeft.

Kijk voor meer informatie op: www.cwz.nl/naar-het-ziekenhuis/afspraak/samen-beslissen

3 goede vragen

3 goede vragen

Als u naar de arts gaat voor onderzoek of behandeling, heeft u altijd meerdere mogelijkheden waaruit u kunt kiezen. Welke behandeling of welk onderzoek het beste bij u past, hangt van een aantal zaken af. Het is belangrijk om samen met uw arts deze zaken op een rijtje te zetten. Dit kunt u doen door 3 goede vragen te stellen. Samen met uw arts kunt u vervolgens beslissen welk onderzoek of behandeling het beste bij u past.

De 3 goede vragen zijn:

  • Wat zijn mijn mogelijkheden?

  • Wat zijn de voordelen en nadelen van die mogelijkheden?

  • Wat betekent dat in mijn situatie?

Deze vragen nodigen uw arts uit goede informatie te geven en een open gesprek met u te voeren. Samen met hem of haar kunt u vervolgens beslissen welk onderzoek of behandeling het beste bij u past. U maakt zo een goed geïnformeerde keuze, en dat maakt de kans van slagen het grootst.

De behandeling met chemotherapie, doelgerichte therapie en immunotherapie3

Ben je in de leeftijd van 18 - 39 jaar?

AYA’s (Adolescents & Young Adults) zijn jonge mensen die in de leeftijd van 18 t/m 39 jaar de diagnose kanker krijgen. Plotseling staat jouw wereld op z’n kop en heb jij heel normale vragen in een abnormale situatie. Denk aan vragen over opleiding, werk, voeding, sport, zelfstandigheid, relaties, vruchtbaarheid en seksualiteit.

CWZ heeft aandacht voor deze groep jonge mensen.

Lees meer over AYA-zorg op de website van CWZ of www.ayazorgnetwerk.nl.

 Chemotherapie, doelgerichte therapie en immunotherapie zijn medicijnen om kanker te behandelen.

De medicijnen van de chemotherapie heten cytostatica. Zij hebben effect op de celdeling. Cytostatica doden kankercellen of remmen de groei ervan.

Doelgerichte therapie wordt ook wel ‘targeted therapy’ genoemd. Kankercellen hebben specifieke kenmerken. Deze medicijnen hebben hun werking op deze kenmerken. Hierdoor blokkeren ze de groei en deling van kankercellen.

Immunotherapie helpt ons eigen afweersysteem om kankercellen beter te kunnen aanvallen.

Deze behandeling met medicijnen noemen we vaak ‘een kuur’ of ‘chemokuur’.

Op www.kanker.nl staan filmpjes met uitleg.

-          Chemotherapie: https://www.kanker.nl/soorten-behandelingen/chemotherapie/algemeen/wat-is-chemotherapie

-          Doelgerichte therapie https://www.kanker.nl/soorten-behandelingen/doelgerichte-therapie/algemeen/wat-is-doelgerichte-therapie

-          Immunotherapie https://www.kanker.nl/soorten-behandelingen/immunotherapie/algemeen/wat-is-immunotherapie

 

De meeste informatie die in deze map staat is ook van toepassing bij immunotherapie. Er is ook een verschil.

Het belangrijkste verschil is het omgaan met bijwerkingen.

Krijgt u immunotherapie?

Bij immunotherapie moet u de adviezen aanhouden die in ‘informatie over uw behandeling’ beschreven staat. Daar staat bij welke bijwerking u naar CWZ moet bellen!          

Medicijnen komen na toediening in het bloed en worden in het lichaam verspreid. Zij hebben ook effect op de gezonde cellen van het lichaam. Dit geeft de bijwerkingen. Bijwerkingen van chemotherapie, doelgerichte therapie en immunotherapie kunnen verschillen.

 Er zijn tientallen verschillende soorten van deze medicijnen. Afhankelijk van de soort kanker kunnen één of meerdere medicijnen worden gebruikt. Cytostatica, doelgerichte middelen en immunotherapie worden regelmatig samen gegeven. Deze medicijnen kunnen gegeven worden via een infuus, een spuit of tabletten. De behandeling wordt met tussenpozen gegeven. U krijgt een kuur en daarna volgt een periode van rust (meestal enkele weken).

Deze rustperiode is nodig om het lichaam te laten herstellen. De duur van de behandeling is verschillend. Het hangt af van de ziekte die u hebt, de bijwerkingen die u ervaart en het resultaat van de behandeling. De mate waarin u bijwerkingen krijgt, zegt niets over het resultaat van de behandeling op uw ziekte.

 Voor de toediening van de kuur, via infuus of spuit, komt u naar de dagbehandeling oncologie-hematologie B09 of de verpleegafdeling B20, team oncologie-hematologie.

Op deze dagbehandeling en verpleegafdeling werkt dezelfde groep secretaresses, medewerkers roomservice, verpleegkundigen en artsen.

Afspraakkaart na elke kuur

Na elke kuur worden er afspraken gemaakt voor de volgende behandeldagen/-kuur. U kunt deze afspraken inzien via MijnCWZ of op verzoek mee krijgen of per post thuisgestuurd.

Daarop staat:

Bloedprikken en urineonderzoek

Vóór elke kuur wordt er bloed geprikt. Dit kan via de prikpost van CWZ in de buurt waar u woont. Maak hiervoor zelf een afspraak bij de prikpost via www.cwz.nl of bel met de prikpost.

Bloedprikken is nodig om te kijken hoe het lichaam de behandeling verdraagt en om te beoordelen of u de volgende kuur kunt krijgen. Soms is ook onderzoek van urine nodig. Urine kan ook bij de prikpost afgegeven worden.

Gesprek

U krijgt een afspraak op poli B09 voor een gesprek met uw verpleegkundig specialist, researchverpleegkundige, arts en/of verpleegkundige. Dit gesprek is één of enkele dagen vóór de volgende kuur. U kunt vertellen hoe u de behandeling ervaart, bijwerkingen bespreken en vragen stellen. Het gesprek kan regelmatig ook telefonisch. U hoeft dan niet naar het ziekenhuis te komen. We meten ook uw gewicht.

Naar aanleiding van dit gesprek en de bloeduitslagen wordt gekeken of de kuur gegeven kan worden of dat uitstel nodig is.

Eerste aanspreekpunt - casemanager

Op de polikliniek werken wij met een klein en vast team verpleegkundigen. Het team bestaat uit:

  • verpleegkundig specialisten;

  • researchverpleegkundigen;

  • oncologie-hematologie-verpleegkundigen.

Dit team is uw eerste aanspreekpunt. Zij regelen praktische zaken, begeleiden u tijdens uw behandeling en overleggen met artsen.

Datum nieuwe kuur

In MijnCWZ of op de afspraakkaart staat de datum en tijdstip van de volgende kuur.

Uw wensen

U kunt wensen voor een polibezoek of dagbehandeling doorgeven aan de verpleegkundige. Wij zijn gebonden aan tijden en planning. Dit geeft beperkingen. We doen ons best om rekening te houden met uw wens. Helaas zal dat niet altijd mogelijk zijn. We vragen daarvoor uw begrip.

Lastmeter

De ‘lastmeter’ is een vragenlijst. Door deze in te vullen, krijgen we een algemeen beeld hoe het met u gaat.
U bespreekt deze lastmeter met de verpleegkundige op de poli B09. Om de paar maanden geven wij u deze vragenlijst.

Deze vragenlijst kunt u ook digitaal invullen in MijnCWZ.

Twijfel over behandeling

De behandeling kan zwaar zijn. Dat geldt ook voor de gevolgen van de behandeling. U kunt het idee hebben dat de behandeling en de gevolgen niet meer opwegen tegen de resultaten die u van de behandeling verwacht. Daardoor kunt u gaan twijfelen aan de zin van de behandeling. Het doel van uw behandeling kan hierbij een rol spelen. Krijgt u die om de ziekte te genezen? Of krijgt u die om de ziekte te remmen en klachten te verminderen?

Twijfelt u aan de zin van (verdere) behandeling? Bespreek dit dan met uw specialist of huisarts. Iedereen heeft het recht om te stoppen met de behandeling.

Uw arts blijft u altijd medische zorg en begeleiding geven. Zij zal de vervelende gevolgen van uw ziekte zo veel mogelijk proberen te beperken.

Informatie over uw behandeling

In dit deel staat informatie over de behandeling die u gaat krijgen. Er zit ook een folder in over de polikliniek en dagbehandeling oncologie-hematologie B09.


 

Bijwerkingen

Let op:

Bij immunotherapie moet u de adviezen aanhouden die in ‘de patiënteninformatie’ beschreven staat. Daar staat bij welke bijwerking u naar CWZ moet bellen!

De adviezen bij bijwerkingen in deze map gelden dus niet altijd bij immunotherapie!

Inhoudsopgave

  • Aanmaak van bloedcellen

  • Bloedvat, pijnlijk of verharding

  • Chemobrein

  • Diarree

  • Haarverlies

  • Hoofdhuidkoeling

  • Huid en nagels

  • Koorts

  • Misselijkheid, braken

  • Mond

  • Oncologische voetzorgverlener

  • Seksualiteit

  • Smaak- en reukverandering

  • Tintelingen handen en voeten

  • Uitscheidingsproducten, urine, ontlasting

  • Vermoeidheid – actief blijven

  • Verstopping/obstipatie

  • Vruchtbaarheid

  • Zon

Medicijnen kunnen bijwerkingen geven. In dit hoofdstuk staat algemene informatie over bijwerkingen. Kijk in het hoofdstuk ‘Informatie over uw behandeling’ wat voor u van toepassing is. Het is vaak afwachten of u er last van krijgt. We beschrijven regelmatig wat u eraan kunt doen. Ook verwijzen we naar folders of websites.

Aanmaak van bloedcellen

Door de behandeling worden minder nieuwe bloedcellen gemaakt. U kunt zelf niets doen om de aanmaak van bloedcellen te verbeteren. Deze verminderde aanmaak wordt veroorzaakt door de behandeling en niet door bijvoorbeeld een voedingstekort of ijzergebrek.

De belangrijkste groepen bloedcellen zijn:

Witte bloedcellen (leukocyten)

Witte bloedcellen zorgen voor de afweer tegen infecties. Door weinig witte bloedcellen bent u meer vatbaar voor infectie. Dit noemen we verminderde weerstand. Bij koorts boven 38,5 °C belt u afdeling B09/B20.

Wat kunt u zelf doen?

Zorg voor goede hygiëne: in de keuken (gebruik bijvoorbeeld elke dag een schone vaatdoek).

  • Was uw handen (bijvoorbeeld na toilet).

  • Bak vlees goed door, geen rauwe eieren (in rauw vlees en eieren kunnen bacteriën zitten). Let op bij ‘de barbecue’.

  • Huisdieren: zie verderop in dit hoofdstuk.

Rode bloedcellen (hemoglobine: Hb)

Rode bloedcellen zorgen voor het vervoer van zuurstof in het lichaam. De aanmaak van minder rode bloedcellen noemen we bloedarmoede. Soms is een bloedtransfusie nodig om het tekort aan rode bloedcellen aan te vullen.

De volgende klachten kunnen passen bij bloedarmoede:

  • kortademigheid en vermoeidheid, zelfs na weinig inspanning

  • bij opstaan uit bed of stoel ‘zwart voor de ogen’ zien

  • duizeligheid

  • bleekheid

  • hoofdpijn

  • pijn op de borst, hartkloppingen

  • koud gevoel

Bloedplaatjes (trombocyten)

Bloedplaatjes zorgen voor de stolling van het bloed. Weinig bloedplaatjes geeft meer kans op een bloedneus, blauwe plekken, bloedend tandvlees of bloed in de urine en ontlasting. Ook de menstruatie kan heviger zijn. Zie ook hoofdstuk ‘Bellen bij spoed’.

Wat kunt u zelf doen:

  • Pas op met stoten (blauwe plekken) en krab geen wondjes open.

  • Als u een wondje heeft, druk deze dan dicht.

  • Let op met scherpe voorwerpen (elektrisch scheren is beter dan met een mes).

  • Gebruik bij het tandenpoetsen een zachte borstel.

  • Voorkom dat de ontlasting te hard wordt (harde ontlasting kan wondje aan de anus geven).

Bloedvat pijnlijk of verharding

Het bloedvat, waar de naald van het infuus heeft gezeten, kan harder aanvoelen of pijnlijk zijn. Ook kan een roodbruine streep over de arm zichtbaar zijn. Dit is een reactie van het bloedvat op de medicijnen. Hier is weinig tegen te doen.

Koude of warmte kan soms verzachten. Het heeft tijd nodig om te herstellen.

Chemobrein

Regelmatig merken mensen dat ze last hebben met de concentratie, meer moeite hebben iets te onthouden of moeite hebben met planning. Sommigen noemen dit een ‘chemobrein’. Er kunnen meerdere redenen zijn voor deze klachten. Er wordt onderzoek gedaan naar de oorzaak van deze mogelijke bijwerking. Meestal is er herstel na de behandeling.

Er is meer informatie te vinden op
www.kanker.nl/gevolgen-van-kanker/chemobrein

Diarree

Een aantal behandelingen geeft een verhoogde kans op diarree (waterdunne ontlasting). Bij enkele behandelingen wordt al vóór de behandeling een recept meegegeven voor 'diarree-stoppende medicijnen' met bijbehorende instructies. Als u deze medicijnen niet heeft gekregen en u heeft wél diarree dan gelden de volgende afspraken:

U belt de huisarts als u tot 6 keer per 24 uur diarree heeft, zonder een van de volgende bijkomende klachten:

  • koorts

  • misselijkheid/braken

  • onvoldoende kunnen eten/drinken (minder dan 2 liter per 24 uur)

  • minder plassen dan normaal, donkere kleur urine

  • heftige buikpijn die soms of de hele tijd aanwezig is

  • het bed niet meer uit komen door ‘ziek voelen’

  • sufheid, zwakte

  • de diarree beïnvloedt uw dagelijks functioneren

U belt afdeling B09/B20 bij diarree met een of meer van de hierboven genoemde klachten of als u meer dan 6 keer per 24 uur diarree heeft.

 

Adviezen:

  • Drink voldoende, 2 liter vocht is 16 kopjes of 13 glazen.

  • Wees ruim met zout gebruik, drink bouillon.

  • Matig gebruik van koffie en alcohol.

  • Matig gebruik van melk en melkproducten.

  • Gebruik geen suikervrije producten met de zoetstof sorbitol.

  • Eet zo normaal mogelijk en gebruik gevarieerde voeding zonder strenge beperkingen.

  • Neem geen grote porties eten, neem vaker kleinere hoeveelheden.

  • Stoppende voeding bestaat niet: alle voedingsmiddelen zetten de darm enigszins in werking.

  • Gebruikt u een laxeermiddel? Niet gebruiken tijdens diarree.

  • Start weer op tijd met het laxeermiddel als de ontlasting normaal wordt.

Er is meer praktische informatie te vinden op www.wkof.nl/voedingenkanker

Haarverlies

In het hoofdstuk ‘Informatie over uw behandeling’ kunt u lezen of uw behandeling haarverlies geeft en in welke mate (dunner worden van het haar of kaalheid). Het moment waarop haarverlies begint, is afhankelijk van de behandeling die u krijgt. Haaruitval kan al beginnen vanaf dag 10 na start van de behandeling. Haaruitval kan ook later beginnen, bijvoorbeeld na de tweede kuur. Meestal valt het grootste deel binnen enkele dagen uit. Vervolgens valt de rest van het haar uit.Bij behandelingen die kaalheid veroorzaken, kan ook de overige lichaamsbeharing uitvallen. Het haar onder de oksels en in de schaamstreek kan al snel uitvallen.

Wimpers, wenkbrauwen vallen bij de meeste mensen pas later uit en hoeft niet volledig te zijn. Arm- en beenbeharing blijft soms gewoon aanwezig, maar kan ook uitvallen. Baardgroei zal stoppen of minder worden. Veel mensen vinden het prettig het haar kort te knippen als de haren uit gaan vallen. Korte haren geven minder overlast dan lange haren. Als haren ‘dunner worden’ door de behandeling, verlopen de veranderingen over het algemeen langzamer.

 Bij snel uitvallend haar kan de hoofdhuid gevoelig of pijnlijk zijn (tijdelijk). Verzorg het haar voorzichtig: was het met lauw water. Gebruik een milde shampoo en eventueel een crèmespoeling. Het nemen van een permanent of het haar verven is af te raden. Voorkom felle zon op de hoofdhuid. Gebruik zonnebrandcrème bij kaalheid en draag een hoed/pet (zie onderdeel ‘zon’).

U kunt kiezen voor een pruik. U kunt het beste vroegtijdig (dus vóór uw haar gaat uitvallen) een vrijblijvende afspraak maken bij de kapper zodat zij uw eigen haardracht kan zien.

Bespreek met de kapper of er kosten verbonden zijn aan het adviesgesprek en aanmeten van een pruik, zonder een pruik te bestellen.

Ook zijn er mutsjes en sjaals te koop als alternatief voor een pruik. Naast de website van de kappersbranche (www.anko.nl/haarwerkers/zoek-een-erkende-haarwerker) zijn er andere initiatieven op het internet te vinden. Er zijn ook particuliere initiatieven die pruiken in bruikleen geven.

Bijvoorbeeld in Nijmegen: www.still-looking-good.nl.

Uw arts of verpleegkundige kan een machtigingsformulier invullen om (een deel) van de kosten van een pruik te declareren bij uw zorgverzekeraar. Informeer bij uw ziektekostenverzekeraar hoeveel u zelf moet betalen of kijk in uw polis.

Wij krijgen op B09 soms mutsen, petten of sjaals van patiënten die deze niet meer nodig hebben. Deze worden gewassen en beschikbaar gesteld voor mensen die geen geld hebben om er één te kopen. Als u dat wilt kunt u op B09 een gedoneerde muts, pet of sjaal krijgen (indien voorradig).

Uw haar gaat weer groeien als uw behandeling achter de rug is en soms al tijdens de behandeling. Meestal valt het haar, dat tijdens een behandeling begint te groeien, niet meer uit. De kleur en structuur van het haar kan anders zijn dan voorheen.

Hoofdhuidkoeling

Bij veel kuren kunt u niets doen om kaalheid te voorkomen. Soms is hoofdhuidkoeling mogelijk om haarverlies te beperken. Resultaten hiervan zijn wisselend. Uw verpleegkundige kan u hier meer over vertellen. Meer informatie is te vinden in de folder ‘hoofdhuidkoeling’ van CWZ of www.geefhaareenkans.info en www.hoofdhuidkoeling.nl (onder andere met een keuzehulp, hoe effectief bij welke soort behandeling).

Huid en nagels

Huid

Uw huid vernieuwt zich voortdurend. Uw behandeling kan dit verstoren. Sommige mensen krijgen pukkeltjes, huiduitslag, kloven, een droge of gevoelige huid. De huid kan ook bleek worden of gevoeliger voor zonlicht (zie onderdeel ‘zon’).

 Wat kunt u zelf doen:

  • Druk pukkels niet uit. Door uitdrukken maakt u juist wondjes die de kans op infectie weer verhogen.

  • Door crème blijft de huid beter in conditie en kunnen huidproblemen verminderen.

  • Niet te warm en te lang douchen (de huid droogt dan eerder uit).

  • Zeep en douchegel kan uitdroging van de huid verergeren.

  • Vermijd knellende en schurende kleding. Gebruik geen knellende schoenen.

  • Draag handschoenen bij het werken in de tuin of gebruik van een emmer sop.

  • Bespreek klachten van de huid en nagels met uw arts of verpleegkundige. 

Meer informatie

www.kanker.nl/gevolgen-van-kanker/veranderingen-aan-je-lichaam-en-uiterlijk-door-kanker/veranderingen-aan-je-lichaam-en-uiterlijk/veranderingen-aan-je-huid-huidklachten  

Nagels

Tijdens een behandeling met medicijnen kunnen nagels veranderen. Nagels groeien langzamer en kunnen broos, geribbeld of verkleurd raken. Soms laten nagels zelfs los. Dit is meestal tijdelijk en herstelt na de behandeling. Goede verzorging helpt klachten te verminderen.

Wat kunt u doen?

  • Controleer handen en voeten regelmatig op veranderingen.

  • Houd nagels schoon, droog en kort om breuken en infecties te voorkomen.

  • Knip nagels direct na baden of douchen (dan is de nagel zachter).

  • Vijl nagel in één richting, dat geeft minder beschadiging aan de nagel.

  • Voorkom druk en beschadiging: draag ruim zittende schoenen en werkhandschoenen.

  • Smeer nagelriemen in met nagelriemolie of olijfolie.

  • Smeer de huid rondom de nagels in met vaseline of een vette crème.

  • Vermijd aceton, kunstnagels en agressieve producten.

  • Draag handschoenen bij langdurig contact met water.

  • Een gescheurde nagel bescherm je door een (papieren-) pleister op de nagel te plakken.

  • Gebruik een nagellak op waterbasis op nagels die ribbels hebben, kwetsbaar zijn of splijten. Deze nagellak op waterbasis versterkt en beschermt de nagels. Nagellak op waterbasis bevatten de minste chemicaliën.

 

Let op infectie
Tekenen van infectie zijn: roodheid, zwelling, pus of pijn.
Bij pijn of beginnende infectie kan een azijnbadje helpen om bacteriegroei te verminderen.

Azijnbadje maken: Neem een gelijke hoeveelheid natuurazijn en water uit de kraan (lauw of koud).

Hou de nagel 2 x per dag, maximaal 15 minuten, in dit badje.

Gebruik geen schoonmaakazijn en geen Badedas.

 

Meer informatie
https://www.kanker.nl/gevolgen-van-kanker/veranderingen-aan-je-lichaam-en-uiterlijk-door-kanker/veranderingen-aan-je-lichaam-en-uiterlijk/veranderingen-aan-je-nagels

Er zijn pedicures die een aanvullende opleiding voor mensen met kanker hebben (oncologische pedicure). Kijk in deze klapper bij de internetadressen bij ‘ondersteunende zorgverleners’.

Koorts

Door de behandeling kan de aanmaak van witte bloedcellen geremd worden. Dit geeft een ‘verminderde weerstand’. Hierdoor bent u eerder vatbaar voor een infectie. Koorts kan een teken zijn van een infectie. Regelmatig is het nodig antibiotica te geven bij koorts.

Bij koorts boven 38,5°C altijd bellen naar onze poli of afdeling. Is de koorts lager dan 38,5°C: afwachten hoe het met u gaat. Als u bijkomende klachten heeft (koude rillingen, ziek voelen, buikpijn, hoesten, benauwdheid): dan bellen met onze poli of afdeling B09/B20.

Zorg dat u een thermometer in huis heeft om de temperatuur te kunnen meten.

Misselijkheid, braken

De kans op misselijkheid of braken is per behandeling verschillend. Het innemen van medicijnen tegen misselijkheid en braken begint meestal voordat u start met de behandeling (kijk bij het hoofdstuk ‘Informatie over uw behandeling’).

Ook krijgt u medicijnen tegen misselijkheid en braken ná de behandeling. Als de medicijnen niet of onvoldoende helpen of u heeft hier vragen over, dan belt u afdeling B09/B20.

 

Adviezen:

  • Eet regelmatig kleine porties.

  • Eet wat u lekker vindt of wat u gemakkelijk eet.

  • Forceer het eten niet; neem voeding op momenten dat u zich beter voelt.

  • Dring eten niet op.

  • Las een voedingspauze in bij heftige misselijkheid.

  • Probeer of het drinken van koolzuurhoudende dranken helpt (bijvoorbeeld cola).

  • Probeer minimaal 1,5 liter per dag te drinken.

  • Als u gebraakt heeft: spoel de mond met water om slijmvliesirritatie te voorkomen.

  • Meer praktische informatie kunt u vinden op www.wkof.nl/voedingenkanker

Mond

Uw behandeling kan uw slijmvliezen veranderen of irriteren, waaronder uw mondslijmvlies. Dit kan klachten geven:

  • droge mond

  • vieze smaak

  • roodheid

  • pijn (bij eten en drinken)

  • zweertjes, wit beslag of blaasjes

  • slijmvorming

  • zwelling van het tandvlees

  • bloedingen (bij aanraken of spontaan)

Als u bovenstaande klachten heeft, maar u kunt nog wél voldoende eten en drinken, dan kunt u de huisarts bellen.

Kunt u niet meer eten en drinken of alleen maar vloeibaar eten, dan belt u afdeling B09/B20.

Klachten kunt u proberen te voorkomen en/of te verminderen door een goede mondverzorging.

Wat is een goede mondverzorging?

  • 2 tot 4 keer per dag de tanden poetsen (na de maaltijden en voordat u gaat slapen). Gebruik een fluoride tandpasta die niet irriteert. Wanneer de menthol in de tandpasta te pijnlijk is, kunt u mentholvrije tandpasta gebruiken.

  • Gebruik bij aften geen tandpasta die schuimt maar Sensodyne of Parodontax.

  • Gebruik een zachte borstel. De borstel na gebruik afspoelen met water en laten drogen ‘aan de lucht’ (dus niet in een afgesloten doosje). Een elektrische borstel kunt u ook gebruiken. Gebruik de borstel maximaal 3 maanden.

  • 4 tot 10 keer per dag, gedurende 1 minuut, de mond krachtig spoelen met water of zout water. Zoutoplossing maken: los twee theelepels zout op in een liter water. Afgedekt blijft dit 24 uur houdbaar.

  • Ook uw mond spoelen na het braken. Maagzuur is slecht voor de slijmvliezen en het gebit.

  • Lippen vet houden met vaseline (liefst uit een tube).

  • 1 keer per dag de ruimtes tussen de tanden en kiezen reinigen met een tandenstoker of flossen (flossen alleen wanneer u deze techniek al beheerst). Doe dit voorzichtig om het tandvlees niet te beschadigen (in verband met het risico op infecties).

Als u een gebitsprothese heeft

  • 3 keer per dag de prothese poetsen met tandpasta en afspoelen met kraanwater.

  • 4 tot 10 keer per dag, gedurende 1 minuut, de mond krachtig spoelen met water of zout water (de prothese uit de mond tijdens het spoelen).

  • Lippen vet houden met vaseline uit een tube.

  • De prothese ’s nachts uitlaten en droog bewaren (niet in water leggen in verband met bacteriegroei).

  • Bij beschadigd, ontstoken of pijnlijk mondslijmvlies de gebitsprothese ook overdag uitlaten.

  •  1 keer per dag het gebittenbakje huishoudelijk schoonmaken.

  • Vermijd irritatie door een slecht passende prothese.

Advies bij droge mond:

·   Friszure voedingsmiddelen stimuleren de speekselproductie

·   Gebruik extra boter, room, jus of sauzen om de voeding smeuïger te maken.

·   Goed kauwen stimuleert de speekselproductie, schakel niet te snel over op een vloeibare voeding, gebruik kauwgom.

·   Gebruik van kunstspeeksel kan soms prettig zijn.

·   Spray of spoel uw mond met een zoutoplossing. Zoutoplossing maken: los twee theelepels zout op in een liter water. Afgedekt blijft dit 24 uur houdbaar.

·   Drink tijdens het eten.

·   Drink voldoende, ook ’s nachts.

·   Zorg voor een goede luchtbevochtiging in huis (bijvoorbeeld door een bakje water aan de verwarming).

·   Lippen vet houden met vaseline (liefst uit een tube).

·   Uw arts of verpleegkundige kan een afspraak bij de diëtist maken.

 

Meer praktische informatie kunt u vinden op www.wkof.nl/voedingenkanker

Advies bij beschadigd mondslijmvlies:

·   Vermijd voedingsmiddelen die de slijmvliezen irriteren of prikkelen (zoals scherp gekruide gerechten, erg zoute producten, koolzuurhoudende en alcoholische dranken).

·   Kies voor zachte, smeuïge of vloeibare voedingsmiddelen (harde voedingsmiddelen kunnen het slijmvlies beschadigen zoals noten, hard fruit, korstjes, hardgebakken gerechten).

·   Combineer vast voedsel en vocht.

·   Maak gebruik van een kort afgeknipt rietje.

·   Gesprek met een diëtist kan zinvol zijn (aanvullende drinkvoeding bijvoorbeeld).

·   Uw arts of verpleegkundige kan een afspraak bij de diëtist maken.

·   Overleg met uw arts over pijnmedicatie.

 

Meer praktische informatie kunt u vinden op www.wkof.nl/voedingenkanker

Advies bij slijmvorming:

·   Maak gebruik van friszure producten.

·   Spoel de mond met koolzuurhoudend water.

·   Spoel de mond met water, thee of koffie na het drinken van melk.

·   Spray of spoel uw mond met een zoutoplossing. Zoutoplossing maken: los twee theelepels zout op in een liter water. Afgedekt blijft dit 24 uur houdbaar.

·   Gebruik ijsblokjes of ijswater (niet bij een kuur met Oxaliplatin).

·   Uw arts of verpleegkundige kan een afspraak bij de diëtist maken.

 

Meer praktische informatie kunt u vinden op www.wkof.nl/voedingenkanker

Oncologische voetzorgverlener

De oncologische voetzorgverlener is een pedicure. Zij heeft een aanvullende opleiding gehad om voetproblemen bij mensen met kanker te behandelen.

U kunt een gespecialiseerde voetzorgverlener in uw regio vinden op www.verwijsgidskanker.nl en www.onzg.nl.

Seksualiteit

Veel patiënten ervaren (tijdelijke) veranderingen in de beleving van seksualiteit. Hier zijn meerdere redenen voor. Het veranderde lichaam kan leiden tot gevoelens van onzekerheid. Of u hebt last van vermoeidheid of pijn. Ook kunnen emoties zorgen voor minder energie of interesse in seks.

Welke problemen kun je ervaren?

·   geen of minder zin in seks;

·   problemen met orgasme;

·   pijn tijdens het vrijen;

·   erectieproblemen, impotentie of veranderingen in de zaadlozing;

·   Moeilijk opgewonden raken, de vagina kan droger, gevoeliger of pijnlijker zijn. U kunt een glijmiddel proberen. Er zijn glijmiddelen op water- en siliconenbasis. Glijmiddel op siliconenbasis werkt langer.

 

Tijdens de behandeling is niets ‘verboden’. Masturbatie, vaginale, anale of orale seks zijn mogelijk, zolang ze geen pijn of bloedverlies veroorzaken.

 

Het is niet bekend of de chemotherapie wordt opgenomen in het vaginale slijmvlies of sperma. Daarom het advies om in de eerste week na de chemotherapie een condoom te gebruiken. Dit geldt voor vaginale en anale seks. Voor orale seks geldt dit ook, behalve bij orale seks met een vrouw. Hier is nog weinig over bekend.

 

Seks is meer dan alleen seksuele handelingen. Intimiteit kan in deze periode als belangrijker ervaren worden, zeggen veel lotgenoten.

 

Praat erover met je partner, vrienden of lotgenoten. Aarzel niet om informatie of tips te vragen aan de arts of verpleegkundigen.

 

Heb geduld, stel vragen en toon begrip.

Bespreek met je partner wat je wél fijn vindt.

Wijs elkaar niet af, maar probeer een oplossing te vinden.

 

www.kanker.nl

www.rutgerstichting.nl

www.kankerenseks.nl.

Smaak- en reukverandering

De behandeling kan verandering geven in smaak en reuk.

Iets smaakt of ruikt anders dan u gewend bent. Eten kan naar metaal of bitter gaan smaken of juist helemaal geen smaak meer hebben. Deze veranderingen in de smaak kunnen tijdelijk zijn maar ook lang voortduren. Smaakverandering en reukverandering kan leiden tot verminderde eetlust.

Probeer toch zo goed mogelijk te blijven eten en drinken.

 

Veranderingen in smaak en reuk verdwijnen bijna altijd binnen een aantal weken of maanden na de behandeling.

 

Adviezen:

·   Kies producten en maaltijden op geleide van persoonlijke voorkeuren.

·   Pas voeding aan, aan de nieuwe smaakvoorkeur.

·   Vermijd voedingsmiddelen met een sterke geur die weerstand oproept (gebraden vlees, vis of een warme maaltijd).

·   Laat een ander de maaltijd klaarmaken.

·   Gebruik koude gerechten.

·   Zuigen op een pepermuntje, snoepje of kauwgum bij vieze smaak in de mond.

·   Maak gebruik van voedingsmiddelen met een weinig uitgesproken smaak.

·   Probeer steeds nieuwe producten uit.

·   Goed kauwen.

·   Gebruik eventueel plastic bestek bij een metaalsmaak in de mond.

·   Drink tenminste 1,5 tot 2 liter vocht.

·   Zorg voor een goede mondverzorging.

·   Uw arts of verpleegkundige kan een afspraak bij de diëtiste voor u maken.

 

Het smaakkompas

Er is een smaaktool ontwikkeld: het smaakkompas.

Het smaakkompas geeft bij verschillende smaakveranderingen een beperkt aantal praktische adviezen waarmee u thuis aan de slag kun.

Het smaakkompas kunt u ontvangen via uw diëtist.

 

Meer praktische informatie vindt u op www.wkof.nl/voedingenkanker

Tintelingen handen en voeten

Sommige medicijnen kunnen effect hebben op het perifere zenuwstelsel. Dit zijn de zenuwen die lopen van het ruggenmerg naar de rest van het lichaam. Men spreekt dan van een perifere neuropathie. De klachten kunnen tijdens, maar ook pas na de behandeling ontstaan of verergeren. De klachten kunnen tijdelijk of blijvend zijn.

Symptomen

·   Pijn of tintelingen in handen en voeten. Vaak omschreven als speldenprikken, een brandend of knellend gevoel.

·   Verminderd of een ‘slapend/doof’ gevoel in handen en voeten.

·   Zwaar of zwak aanvoelende armen en benen, minder kracht.

·   Door verminderd gevoel in de voeten een verstoorde balans met lopen. Een gevoel van ‘op watten lopen’. Gemakkelijk struikelen.

·   Verminderd gevoel voor warmte en koude.

·   Problemen met de fijne motoriek. Bijvoorbeeld schrijven, het dichtmaken van knoopjes of het strikken van schoenveters.

·   Problemen met de ontlasting; diarree of juist verstopping.

·   Kenmerkend is dat de gevoelloosheid, pijn of tintelingen beginnen in de tenen en vingertoppen en zich kunnen uitbreiden naar het bovenste deel van de ledematen.

 

Wat kunt u zelf doen?

Er is géén middel om perifere neuropathie te voorkomen. Wanneer u één of meerdere van bovenstaande klachten heeft, meldt dit bij het bezoek aan de arts of verpleegkundige.

De behandeling zal eventueel aangepast worden om blijvende schade te beperken.

Uitscheidingsproducten

In urine, ontlasting, braaksel, transpiratie en wondvocht kunnen na een kuur afvalstoffen van de medicijnen zitten. In de informatie over uw kuur leest u of dit voor uw behandeling van toepassing is en ook hoe lang.

In het ziekenhuis nemen wij een aantal maatregelen om contact met deze afvalstoffen te beperken. Verpleegkundigen werken veel met handschoenen aan.

Aan mannen wordt gevraagd op het toilet zittend te plassen om opspatten van urine te voorkomen.

 

Een aantal tips over hoe hier thuis mee om te gaan:

·   Mannen: zittend plassen.

·   Toilet 2x doorspoelen, met de wc-deksel naar beneden (indien aanwezig).

·   Handen wassen na toiletbezoek.

·   Bij morsen: huishoudelijk schoonmaken.

·   1 keer per dag het toilet huishoudelijk schoonmaken, gedurende genoemde periode.

·   Braaksel kan gewoon door het toilet worden gespoeld.

 

Bevuiling van kleding en beddengoed: in de wasmachine, spoelen met koud programma, daarna het gewone wasprogramma draaien.

 

Op deze manier hoeft u geen extra maatregelen te treffen voor uzelf en uw gezinsleden. U hoeft géén ‘toilet voor uzelf’ te hebben. U kunt ook normaal een baby of kind vasthouden of knuffelen. Komen er andere hulpverleners bij u thuis, zoals de thuiszorg? Informeer hen dan over bovenstaande en de behandeling die u krijgt.

Vermoeidheid - actief blijven

U kunt merken dat u minder energie heeft, sneller vermoeid raakt en emotioneel of prikkelbaar kunt zijn. Daarbij gaat het niet alleen om lichamelijke maar ook om mentale energie.

Houd hiermee rekening in uw dagelijks leven.

·   Wissel activiteiten af met rustmomenten.

·   Probeer uw normale dagelijkse activiteiten ook tijdens de behandelperiode zoveel mogelijk voort te zetten, eventueel in een rustiger tempo.

·   Probeer slapen overdag te beperken. Een rustuurtje kan u goed doen. Teveel slapen overdag kan slecht slapen ’s nachts veroorzaken. Moeheid vermindert niet altijd door slapen/rusten overdag.

·   Rustmomenten kunt u invullen met bezigheden die voor u ontspannend zijn, bijvoorbeeld lezen, tv-kijken, muziek luisteren, een warm bad.

·   Sommige mensen hebben baat bij het zoeken van ontspanning in yoga, meditatie of ontspanningsoefeningen.

·   Probeer uw energie te besteden aan activiteiten die u prettig vindt. Durf ‘nee’ te zeggen.

·   Accepteer hulp van anderen (familie, buren, vrienden, thuiszorg).

·   Accepteer de vermoeidheid op het moment dat die optreedt.

·   Bespreek uw vermoeidheid met verpleegkundige of arts.

Wat kunt u doen?

In het algemeen geldt: lichamelijk actief blijven tijdens de behandeling heeft een positief effect. Uit onderzoek blijkt: minder misselijkheid, minder moeheid, betere kwaliteit van leven en gemakkelijker aan het werk na de behandeling.

Probeer actief te blijven om uw conditie op peil te houden.

Blijf wandelen of uw eigen sport beoefenen.

 

Er zijn steeds meer bedrijven die hulp bieden in het actief blijven, tijdens en na de behandeling. Praktijken fysiotherapie zijn hier een voorbeeld van. Er zijn praktijken die gespecialiseerd zijn in behandeling van mensen met kanker. Op de site www.verwijsgidskanker.nl kunt u een praktijk in uw regio vinden. Kijk in de polis van uw zorgverzekering wat u zelf moet betalen.

 

De app Untire now is een app die handvatten geeft om vermoeidheid door kanker en de behandeling daarvan te verminderen. Via de app ontvangt u dagelijks tips, oefeningen tegen stress, oefeningen om fitter te worden en uitleg. U kunt bijhouden hoe het gaat met de vermoeidheid en energie. De app is in het Nederlands en er bestaat ook een Engelstalige versie. Deze app is ontstaan door een samenwerking tussen het KWF, IKNL en kanker.nl. De app is getest op gebruiksvriendelijkheid, betrouwbaarheid en privacy. U kunt van KWF eenmalig een tegoed krijgen om deze app te downloaden. U maakt daarvoor een account aan op kanker.nl. U kunt dan een tegoed van € 100,- activeren dat u kunt besteden op de site van kanker.nl. Daar kunt u de app downloaden. www.kanker.nl/hulp-en-ondersteuning/appstore.

 

Het Helen Dowling Instituut heeft een internettherapie. Deze online therapie kan helpen vermoeidheid te verminderen. Meer informatie: www.mindermoebijkanker.nl. Kijk voor vergoeding naar uw zorgverzekering of op de deze website.

 

In deze klapper zit de folder ‘vermoeidheid na kanker’ (KWF). Hierin staat meer informatie en ervaringen van mensen in het omgaan met vermoeidheid. Deze folder richt zich op moeheid na de behandeling en niet tijdens de behandeling.

 

Adviezen over voeding en vermoeidheid:

·   Maak gebruik van frequente kleine maaltijden.

·   Maak eventueel gebruik van zacht en/of vloeibaar voedsel.

·   Eet op tijdstippen dat u minder moe bent.

·   Maak eventueel gebruik van kant en klaar maaltijden of maaltijdservice.

·   In overleg met de diëtist kan gebruik worden gemaakt van aanvullende dieetproducten.

·   Uw arts of verpleegkundige kan een afspraak bij de diëtiste voor u maken.

 

Meer praktische informatie vindt u op

www.wkof.nl/voedingenkanker

Verstopping/obstipatie

Door de behandeling of bijbehorende medicijnen kan de ontlasting harder worden en langer uitblijven dan normaal.

Dit noemen we obstipatie.

 

Adviezen:

·   Begin de dag met een royaal ontbijt, dit brengt de darmen op gang.

·   Eet ruim vezels.

·   Vezelpreparaten kunnen zinvol zijn als vezelrijke voeding moeilijk is, overleg zo nodig met diëtist.

·   Drink voldoende.

·   Zorg voor regelmatige lichaamsbeweging.

·   Bezoek het toilet als u aandrang heeft, stel dit niet uit.

·   Overleg met uw arts over een laxeermiddel.

·   Uw arts of verpleegkundige kan een afspraak bij de diëtiste voor u maken.

 

Meer praktische informatie vindt u op www.wkof.nl/voedingenkanker

 

U belt de huisarts wanneer u enkele dagen geen ontlasting heeft gehad en dat afwijkt van uw normale ontlastingspatroon, zonder een van de volgende bijkomende klachten:

·   koorts

·   misselijkheid/braken

·   onvoldoende kunnen eten en drinken (minder dan 1,5 tot 2 liter per 24 uur)

·   weinig plassen

·   heftige of continu aanwezige buikpijn

·   de verstopping beïnvloedt uw dagelijks functioneren

 

U belt afdeling B09/B20 bij verstopping die gepaard gaat met één of meer van de hierboven vermelde klachten.

Vruchtbaarheid

Bepaalde medicijnen tegen kanker kunnen onvruchtbaarheid veroorzaken. De mate van onvruchtbaarheid is afhankelijk van verschillende factoren. U kunt aan uw arts vragen wat voor u op dit gebied de verwachting is.

Een behandeling met cytostatica kan veranderingen in uw menstruatiepatroon veroorzaken. Deze kan in sommige gevallen heviger/onregelmatiger worden of (tijdelijk) verdwijnen. Dit laatste kan gepaard gaan met overgangsklachten. Afhankelijk van de soort behandeling en uw leeftijd kan uw menstruatiepatroon zich weer herstellen.

 

Een aantal medicijnen tegen kanker kan beschadiging van het erfelijk materiaal geven (in zaad en eicellen). Dit kan leiden tot aangeboren afwijkingen bij kinderen. Een zwangerschap tijdens de behandeling moet daarom voorkomen worden. Het is noodzakelijk dat u gebruik maakt van een betrouwbare methode van anticonceptie. Het is beter om met een eventuele zwangerschap te wachten tot enkele maanden na de behandeling. Uw lichaam krijgt dan de tijd om te herstellen van de behandeling. Overleg met uw arts over welk anticonceptie u gebruikt en hoe lang te gebruiken.

 

Heeft u een kinderwens: bespreek met uw arts of het invriezen van eicel of sperma vóór het starten van de behandeling zinvol of wenselijk is.

Zon

Uw huid kan sneller verbranden in de zon. Hoe lang dit effect, na stoppen met de behandeling, nog aanwezig is, is niet bekend. Ditzelfde geldt voor de zonnebank.

Door zonlicht kunnen bruine vlekken ontstaan, vooral in het gezicht, ook in de winter. Dit is niet schadelijk.

Deze bruinverkleuring kan in de jaren daarna weer terugkomen.

Geniet van de zon, maar voorkom verbranding. Gebruik een zonnebrandcrème met bescherming tegen uv B-straling (tegen verbranding). Hoe vaak u insmeert is afhankelijk van de zonkracht en uw huidtype. Gebruik een hogere beschermingsfactor. Draag zo nodig beschermende kleding.

 

Praktische informatie

Inhoudsopgave

  • Alcohol

  • Autorijden

  • Citrusfruit - grapefruit

  • Eigen medicijnen

  • Frisdrank

  • Gewicht

  • Griepspuit

  • Groene thee

  • Huisdieren

  • Kinderen

  • Leefstijlzorgloket

  • Lymfeklieren verwijderd

  • Maatschappelijk werk

  • Marikenhuis - inloophuizen

  • Natuurgeneeskundige middelen

  • Ogen, contactlenzen

  • Revalidatie

  • Roken

  • Sauna, zwembad

  • Tandarts en mondhygiënist

  • Uitstel behandeling door vakantie, feest

  • Vergoeding diëtist, fysiotherapeut, pruik

  • Vervoersvergoeding

  • Visolie en vette vis

  • Voedingssupplementen: vitamines, mineralen en probiotica

  • Werk

Alcohol

Alcohol vergroot de kans op verschillende soorten kanker in de mond, keel, slokdarm, darm, lever en borst. Ook heeft alcohol invloed op de behandeling van kanker. Drink daarom liever geen alcohol.

 Tijdens de behandeling van kanker kan alcohol ervoor zorgen dat medicijnen (waaronder chemotherapie) minder goed werken. Medicijnen kunnen mogelijk sneller afgebroken worden in het lichaam en daardoor minder effect hebben.

 Op deze websites vindt u informatie over minder alcoholgebruik of stoppen: www.thuisarts.nl, www.wkof.nl of www.voedingenkankerinfo.nl.

-   https://www.thuisarts.nl/alcohol/ik-wil-minder-alcohol-drinken-of-stoppen-met-drinken#wanneer-kiezen-om-te-stoppen-met-alcohol-drinken

-   https://www.wkof.nl/nl/kanker-voorkomen/verklein-de-kans-op-kanker/drink-geen-alcohol

-   https://www.wkof.nl/leven-met-kanker/voedingenkankerinfo/kan-het-kwaad-om-alcohol-te-drinken-voor-tijdens-of-na-kanker/

Autorijden

Een aantal medicijnen kunnen effect hebben op uw rijvaardigheid, bijvoorbeeld slaperigheid of duizeligheid. Rij zelf géén auto bij de eerste kuur. Ervaar wat de kuur met u doet. Gebruik het gezonde verstand voordat u de auto bestuurt.

Bij een ongeval kijkt de verzekeraar ook naar bijvoorbeeld medicijngebruik. Tussen de kuren door, kunt u een auto besturen als u zich in orde voelt.

Citrusfruit – grapefruit

Sinaasappels, citroenen en mandarijnen (en het sap ervan) kunt u gewoon blijven gebruiken! Ander citrusfruit, zoals grapefruit of sap ervan, wordt afgeraden tijdens de gehele behandeling. Deze vruchten bevatten stoffen die ervoor zorgen dat kankermedicijnen niet goed worden afgebroken in het lichaam. Hierdoor kunnen meer bijwerkingen ontstaan. Meer informatie op www.wkof.nl/voedingenkanker

Eigen medicijnen

Als er een verandering is in uw eigen medicijnen: geef dit door aan arts of verpleegkundige. Dit geldt ook voor medicijnen en middelen die u op eigen initiatief gebruikt (denk ook aan voedingssupplementen). Als uw voorraad op is van medicijnen die niet bij de kankerbehandeling horen: deze kunt u via de huisarts bestellen.

Frisdrank

Gebruik géén Bitter Lemon en Tonic gedurende uw behandeling. Hierin zit een stof (kinine) die uw behandeling beïnvloedt.

Gewicht

De verpleegkundige zal u regelmatig wegen. Als u teveel afvalt, kunt u doorverwezen worden naar de diëtist. Sommige medicijnen kunnen gewichtstoename geven. Er kan vocht worden vastgehouden. Door minder bewegen kan het gewicht toenemen. Gebruik zout met mate. Er zit veel zout in kant en klare soepen en sauzen. Probeer actief te blijven.

Sommige mensen willen graag afvallen tijdens de behandeling. Wij adviseren dan een diëtist te raadplegen. De diëtist kijkt dan met u of u voldoende voeding krijgt tijdens het afvallen.

Griepspuit

De behandeling is een reden om de griepspuit te nemen (verminderde weerstand). Door de griepspuit voorkomt u griep of de griep is minder ernstig. De huisarts geeft de griepspuit. Dit gebeurt elk najaar. Er zijn echter uitzonderingen. Bij een paar behandelingen mag de griepspuit niet gegeven worden. Kijk hiervoor in de ‘informatie over uw behandeling’. Als de griepspuit niet mag, dan staat dat beschreven.

In de periode voorafgaand aan de griepspuit wordt er op wachtkamer-tv en posters gecommuniceerd wanneer u de griepspuit kunt halen.

Groene thee

Groene thee zou bij meer dan een normale consumptie een mogelijke wisselwerking kunnen hebben met diverse soorten chemotherapie en andere anti-kanker therapieën. Om die reden is het advies om de inname van groene thee te houden bij de normale dagelijkse consumptie. Het voedingscentrum adviseert als normale consumptie inname voor een volwassene 3 koppen groene thee per dag. Het gebruik van groene thee in combinatie met bortezomib wordt afgeraden.

Huisdieren

Huisdieren geven plezier, gezelligheid. Via uw huisdier kunt u ook een infectie krijgen doordat u een verminderde weerstand heeft.

Wat kunt u doen?

Hygiëne is belangrijk om infecties te voorkomen. Was uw handen na contact met uw huisdier. Laat u niet likken door dieren. Knip uw nagels kort. Laat uw huisdier niet op het aanrecht lopen. Desinfecteer een wondje. Handschoenen aan bij verzorging van uw dier, verschonen van de kattenbak, ontlasting opruimen of als u zelf het dierenverblijf schoonmaakt. Houd uw dier gezond.

En vooral: blijf genieten van uw huisdier.

Kinderen

U wilt kinderen beschermen voor pijn en verdriet. Kinderen hebben behoefte aan informatie over de ziekte van ouders of grootouders. Hoe vertel ik kinderen over de ziekte? En wat vertel ik? Door in gesprek te blijven met uw kind, krijgen gevoelens een plaats, kunnen vragen gesteld worden, uw kind wordt serieus genomen. Maatschappelijk werk kan u hierin ondersteunen. Kinderen willen graag iets ‘met eigen ogen zien’.

Uw (klein-)kind is welkom bij uw behandeling op B09 of B20.

Er is informatiemateriaal beschikbaar.

·   Folder CWZ ‘Ernstig ziek zijn’ (in folderrek).

·   Folder ‘Ernstig ziek zijn’ online: www.maatschappelijkwerk.cwz.nl bij patiënteninformatie.

·   Folder KWF ‘Kanker … en hoe moet het nu met mijn kinderen’ (in folderrek).

·   Boekjes voor kinderen over behandeling met medicijnen: ‘Chemo-Kasper’ en ‘Prinses Lucie en de chemo-ridders’, te bestellen via www.vokk.nl, www.kankerspoken.nl of uw bibliotheek.

 

Leefstijlzorgloket

Een gezonde leefstijl heeft een positieve invloed op herstel van behandelingen. Het leefstijlzorgloket van CWZ helpt bij het zoeken naar een geschikte manier om zo gezond mogelijk te leven. Wij kunnen u doorverwijzen naar het leefstijlzorgloket voor zaken zoals: slaap, voeding, beweging, verbinding, ontspanning, alcohol en roken.

Meer informatie is te vinden op de website van CWZ.

www.cwz.nl/leefstijl/.

Lymfeklieren verwijderd

Er is nieuwe kennis over wat wel en niet mag na een operatie aan de oksel. In het verleden werden vaak strenge adviezen gegeven. We weten nu dat dit niet meer nodig is.Na een okseloperatie waarbij één, meerdere of alle lymfeklieren zijn verwijderd, mag u alles met beleid doen.

Als u géén oedeem (vocht in de arm) hebt, mag u wel:

  • bloedprikken in de arm of de bloeddruk meten

  • een infuus voor één dag

  • lange vluchten met het vliegtuig maken

  • alle sporten beoefenen

  • in de sauna

  • op reis naar een warm land

  • huishoudelijk werk verrichten of boodschappen doen.

 

Begin langzaam met het opbouwen van uw activiteiten. Kijk wat mogelijk is. Pas uw activiteiten aan als uw arm meer vermoeid raakt. Vermijd een activiteit als u merkt dat deze te belastend is. Word een arm dikker (lymfoedeem): neem dan contact op met de mammapoli, verpleegkundig specialist of uw arts. Uit voorzorg een arm laten masseren is niet zinvol. Het is wel zinvol om uw arm zo normaal mogelijk te belasten. Hierdoor behoudt u kracht in uw arm.

Maatschappelijk werk

Er gebeurt veel rondom het hebben van een ziekte. Denk aan de behandeling, bijwerkingen, uw thuissituatie, herstellen en werk. Dit geeft emoties, zorgen en onzekerheid. Soms kan hulp van een maatschappelijk werkende een goede steun in de rug zijn. Maak er gebruik van. Voor uzelf, uw partner of kinderen. Arts of verpleegkundige kunnen u doorverwijzen. Zie ook de folder in deze klapper.

Marikenhuis – inloophuizen

Het Marikenhuis in Nijmegen is een ontmoetingsplek voor mensen die geconfronteerd worden met kanker en hun naasten. Laagdrempeligheid is hun motto. Loop gerust eens binnen voor een praatje of een luisterend oor bij een kop koffie of thee.

 Marikenhuis: www.marikenhuis.nl.

 Mogelijk is er ook een inloophuis bij u in de buurt. Kijk op de website van IPSO: www.ipso.nl.

Natuurgeneeskundige middelen

Sommige natuurgeneeskundige middelen hebben effect op de werking van medicijnen. Een aantal kan niet samen met uw behandeling. Overleg met uw arts als u deze middelen gebruikt. Er is geen overtuigend bewijs dat wiet (cannabis) of wietolie helpt als behandeling tegen kanker. Sommige natuurgeneeskundige middelen kunnen invloed hebben op medicijnen. Vertel daarom uw apotheek welke middelen u gebruikt.

Ogen, contactlenzen

Ogen kunnen droger of juist tranend, jeukend of prikkelend zijn. Mensen met contactlenzen kunnen er sneller last van hebben. Contactlenzen kunnen meestal wel gebruikt worden.

Revalidatie

Er zijn bedrijven die hulp bieden in het actief blijven na de behandeling. Praktijken fysiotherapie zijn hier een voorbeeld van. Op de site www.verwijsgidskanker.nl, www.onzg.nl en www.oncologienetwerkmiddengelderland.nl kunt u een praktijk in uw regio vinden die gespecialiseerd is in revalidatie bij kanker. Kijk in de polis van uw zorgverzekering wat u zelf moet betalen.

Roken

Roken is slecht voor de gezondheid van u zelf en uw medemens. Er is een sterke relatie met het ontstaan van kanker, longziekten en hart- en vaatziekten. Roken kan ook invloed hebben op de werking van medicijnen. Door roken kunnen soms meer bijwerkingen optreden of een behandeling kan minder goed aanslaan.

Het advies is te stoppen met roken. Dat is niet gemakkelijk. U kunt hulp krijgen bij het stoppen met roken.CWZ ondersteunt het programma ‘rookvrij en fitter’. U kunt zich aanmelden via de site www.rookvrijenfitter.nl.Uw behandelaar kan u ook doorverwijzen naar het leefstijlzorgloket van CWZ www.cwz.nl/leefstijl.

 Er zijn meer sites met informatie en begeleiding bij het stoppen met roken:

-   www.ikstopnu.nl

-   www.rokeninfo.nl

-   www.nijmegenrookvrij.nl

-   www.cwz.nl/behandelingen/stoppen-met-roken-begeleiding

 Sauna, zwembad

Een sauna of zwembad heeft een warme, vochtige omgeving. Hierdoor krijgt u mogelijk eerder een infectie. Let extra op hygiëne voor uw voeten, draag slippers.

Tandarts en mondhygiënist

Heeft u klachten van het gebit vóórdat u met de eerste behandeling start? Overleg met uw arts om deze klacht eerst te verhelpen, voordat u begint met de eerste behandeling.

Tijdens de kuren: u kunt naar de tandarts voor een gewone controle. Vertel de tandarts dat u behandeld wordt met medicijnen tegen kanker. Bij behandelingen aan het gebit kunnen wondjes gemaakt worden. Let op het extra risico voor infectie of nabloeden. Overleg zo nodig met arts of verpleegkundige.

Uitstel behandeling door vakantie, feest

Overleg met uw arts of verpleegkundige als u een reden heeft om een kuur uit te stellen.

Vergoeding diëtist, fysiotherapeut, haarwerk

Heeft u contact met een diëtist uit het ziekenhuis: hier zijn géén extra kosten aan verbonden.

Voor haarwerk, diëtist of fysiotherapeut in de regio: kijk in uw polis van de zorgverzekering welke vergoeding u krijgt en wat u zelf moet betalen. Of bel uw zorgverzekeraar om te vragen naar de kosten.

Vervoersvergoeding

Of u vergoeding krijgt voor kosten die u maakt om naar het ziekenhuis te komen, is afhankelijk van uw verzekering. Neem contact op met uw ziektekostenverzekeraar of kijk in uw polis. Bij de jaarlijkse belastingaangifte kunnen vervoerskosten een aftrekpost zijn. Bewaar hiervoor uw afsprakenkaarten of vraag bij de secretaresse een computeruitdraai van uw afspraken.

Visolie en vette vis

Vette vis is een belangrijke bron van eiwit en energie. Je kunt vette vis eten wanneer je met een chemokuur wordt behandeld. Inname van visolie capsules (supplementen) maken mogelijk enkele kankermedicijnen minder werkzaam. Het advies is daarom om geen visolie capsules te nemen vanaf 24 uur vóór tot en met 24 uur ná de toediening van enkele kankermedicijnen. Kijk in de informatie over uw kuur of dit beschreven staat (als er niets staat, kunt u alle vis eten of visolie capsules gebruiken). Er is vooralsnog onvoldoende bewijs om het gebruik van visolie in het algemeen aan of af te raden.

Meer informatie op www.wkof.nl/voedingenkanker.

Voedingssupplementen: vitamines, mineralen en probiotica

 Vitamines en mineralen

Bij normale gezonde voeding krijgt u voldoende vitamines en mineralen binnen. Extra vitamines en mineralen slikken is dan niet nodig. Te hoge dosis vitamines en mineralen kunnen soms uw behandeling juist tegenwerken. Als u onvoldoende kunt eten, kan aanvulling van vitamines en mineralen wel zinvol zijn. Overleg dit altijd met uw diëtist, arts of verpleegkundige.

Probiotica

Probiotica zijn levende bacteriën die in bepaalde zuivelproducten zitten of als een voedingssupplement. Er is geen goed bewijs waaruit blijkt dat het gebruik van probiotica veilig is (bijvoorbeeld bij verminderde weerstand). Ook is er geen bewijs dat probiotica werkzaam zijn bij kanker.

Meer informatie op www.wokf.nl/voedingenkanker.

Werk

Werken kan een positief effect op u hebben. Voor de meeste mensen is het afwachten in welke mate ze kunnen blijven werken. Sommigen werken gedeeltelijk, anderen zitten een periode in de ziektewet. Uw kijk op het werk kan veranderen. Misschien ervaart u beperkingen. Na de behandeling probeert u uw werk weer op te pakken. Dit kan problemen geven.

Maatschappelijk werk is verbonden aan onze afdeling. Zij kunnen u meer informatie geven en ondersteuning bieden. Maak er gebruik van. Arts en verpleegkundige kunnen u in contact brengen met maatschappelijk werk.

Er is informatie beschikbaar op www.kankerenwerk.nl.

Er zijn gespecialiseerde re-integratiebureaus: www.stap.nu en www.re-turn.nl.


Websites, telefoonnummers en adressen

Algemeen

www.kanker.nl

Gezamenlijke site van KWF, Integraal Kankercentrum Nederland en patiëntenbeweging Leven met kanker.

www.kwf.nl

KWF-kankerbestrijding, informatie en advies voor patiënten en hun naasten. U kunt bellen met hun informatielijn

0800 - 022 66 22 (gratis), maandag tot en met vrijdag van 12.00 tot 17.00 uur.

 

www.hematologiewijzer.nl/patient

Netwerk van ziekenhuizen in de regio Oost-Nederland met informatie over ziektebeelden, onderzoeken en behandelingen bij de hematologische patiënt.

 

Behandeling

www.chemowijzer.nl

Informatie over chemotherapie, praktische tips, adviezen.

 

www.bijwerkingenbijkanker.nl

Informatie over bijwerkingen.

 

Gevolgen van kanker

www.kankernazorgwijzer.nl

Een online programma dat helpt u bij uw herstel.

 

www.kankerdoetveelmetje.nl

Kanker en gevolgen voor werk, relaties, gevoelens, het dagelijks leven.

 

www.kankerenseks.nl

Over intimiteit en seksualiteit, site van NFK (Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties).

 

www.kanker.nl/gevolgen

Over gevolgen van kanker, als moeheid, geheugen, concentratie, neuropathie, pijn, overgangsklachten, hart en bloedvaten.

 

www.kanker.nl/hulp-en-ondersteuning/appstore

Zelf iets doen aan klachten en herstel met betrouwbare zelfzorg-apps en keuzehulpen

 

www.anko.nl/haarwerkers/zoek-een-erkende-haarwerker

Hier vindt u een kapsalon in uw regio voor een pruik.

 

www.still-looking-good.nl

Particulier initiatief pruik in bruikleen, in Nijmegen.

 

www.hoofdhuidkoeling.nl

Over hoofdhuidkoeling; met keuzehulp: hoe effectief bij welke soort behandeling.

 

www.geefhaareenkans.com 

Over hoofdhuidkoeling.

 

www.lookgoodfeelbetter.nl

Praktische informatie op het gebied van uiterlijke verzorging.

www.mindermoebijkanker.nl

Online zelfhulptraining om vermoeidheid te verminderen (Helen Dowling Instituut).

 

Voeding

www.wkof.nl/voedingenkanker
Veel praktische informatie over voeding en supplementen.

 

Kanker en werk

www.nfk.nl/kanker-en-werk

Site van de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties.

 

www.targetatwork.nl/kanker/werknemers

Informatie voor werknemers en zzp.

 

www.re-turn.nl

Re-integratiebureau werk.

 

www.stap.nu

Re-integratiebureau werk.

 

Patiëntenverenigingen

www.nfk.nl

Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties.

 

www.ayazorgnetwerk.nl

Platform voor jongvolwassenen met kanker, 18 t/m 39 jaar.

www.hematon.nl

Patiëntenorganisatie voor mensen met bloedkanker of lymfeklierkanker.

 

https://www.kanker.nl/lotgenoten

Lotgenotencontact, zoeken lotgenoot

Ondersteunende zorgverleners

www.verwijsgidskanker.nl

Overzicht van zorgverleners, organisaties en zelfhulpprogramma’s, bijvoorbeeld oncologische fysiotherapeut (site van Integraal Kankercentrum Nederland: IKNL).

 

www.onzg.nl

Oncologie Netwerk Zuid-Gelderland van zorgverleners (o.a. fysiotherapeuten, diëtisten, maatschappelijk werkers) die mensen met kanker en hun naasten dichtbij huis kunnen begeleiden tijdens en na de medische behandeling van kanker.

 

www.oncologienetwerkmiddengelderland.nl

Oncologie Netwerk Midden-Gelderland van zorgverleners (o.a. fysiotherapeuten, diëtisten, maatschappelijk werkers) die mensen met kanker en hun naasten dichtbij huis kunnen begeleiden tijdens en na de medische behandeling van kanker.

 

www.thuisarts.nl

Site van het Nederlands Huisartsen Genootschap, voor mensen die informatie zoeken over gezondheid en ziekten.

www.marikenhuis.nl

Marikenhuis: inloophuis voor iedereen die geraakt is door kanker.

Slotemaker de Bruïneweg 163, 6532 AC Nijmegen.

 

www.tegenkanker.nl/welzijn/adressen-inloophuizen/ of via www.ipso.nl

Zoek een inloophuis in uw regio.

 

www.hdi.nl

Helen Dowling Instituut, psychologische zorg bij kanker.

 

www.mantelzorg.nl

Site voor mantelzorgers.

 

www.kanker.nl/complementaire-zorg

Aanvulling op de standaardzorg.

Kanker en kinderen

www.kankerspoken.nl

Voor kinderen met (groot-)ouders met kanker.

 

Aantekeningen

……………………………………………………………………….….…………………………………………………………………………………………………………………………………………….….…………………………………………………………………………………………………………………………………………….……………………………………………………………………….….…………………………………………………………………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….….…………………………………………………………………..….………………………………………………………………………….……………………………………………………………………….….……………………………………………………………..……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….………….…………………………………………………………………………………………………………………………………….……………………………………………………………………….………….…………………………………………………………………………………………………………………………………….……………………………………………………………………….………….…………………………………………………………….………….…………………………………………………………..…………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….…………………………………

…………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….……………………………………………………………………….…………………………………………………………………….…………………………………………………………………………………………………………………………………….……………………………………………………………………….………….…………………………………………………………………………………………………………………………………….……………………………………………………………………….………….…………………………………………………………….………….…………………………………………………………..

P585Laatst bijgewerkt op 10 juni 2026

Inhoudsopgave